زبان و ادبیاتمقالات

مقدّمه ای بر ساختار زبان ترکمنی و آشنايي با برخی قواعد نوشتاری و دستوری آن


“مقدّمه ای بر ساختار زبان ترکمنی و آشنايي با برخی قواعد نوشتاری و دستوری آن”«عبدالقهار صوفی راد»*

تاريخچه‌ی زبان:
زبان ترکمنی يکی از لهجه های کهنسال و غنیِ شاخه یِ تُرکیِ خانواده یِ زبانی اورال-آلتای محسوب می شود و از ديرباز در کنار گويش های عاميانه و شفاهی دارای کتابت نيز بوده است.
نام قوم و ملّت ترکمن در دوران پيش از اسلام و سده های نخستين اسلامی به «اوغوز» اشتهار داشته و از قرن 5 هـ.ق/ 11 ميلادی، در منابع اسلامی «ترکمن» ناميده شده است.


زبان اوغوزی به سه دوره ی؛ اوغوزی قديم، اوغوزی ميانه و اوغوزی جديد تقسيم مي شود. نمونه های مکتوب اوغوزی قديم در سنگ نوشته های ينی سئی و بارلئق مربوط به دوره ی پيش از اسلام قابل مشاهده است. به نظر می رسد نسخه های قديم کتاب «دده قورقوت عَلَی لسان اوغوزان» نيز مربوط به دوره ی اوغوزی قديم A] تا قرن 7 ه.ق/ 13 ميلادی ادامه دارد و مهمترين آثار ادبی مربوط به اين دوره کتاب «ديوان لغات الترک» اثر محمود کاشغری و ديوان حکمت خواجه احمد يسوی است.
اوغوزی جديد از قرن 7 ه.ق/ 13 ميلادی آغاز مي شود و در واقع شروع دوره ی ترکمنی قديم است. ترکمنی قديم تا قرن 8 ه.ق/ 14 ميلادی تداوم دارد. از آثار معروف اين دوره مي توان از، «قصه ی يوسف» اثر علی خوارزمی، محبّت نامه، نهج الفراديس و قصص الانبيا نام برد.
زبان ادبی ترکمنی ميانه از قرن 9 ه.ق/ 15 ميلادی با تکميل پروسه ی تکوين قومیِ ترکمن های ماورای خزر شکل مي گيرد و تا قرن 11 ه.ق/ 17 ميلادی ادامه مي يابد. از مهم ترين آثار ادبی اين دوره مي توانيم کتاب های «معين المريد» شيخ شرف اورگنچلی و «رونق الاسلام» وفايی را نام ببريم. اين دوره با تضعيف حاکميّت سياسی اردوی طلايی و تيموريان بر مناطق ترکمن نشين و تفوّق سياسی شيبانيان(ازبکان) مقارن است که زبان ادبی ترکمنی را نيز تحت تأثير خود قرارمی دهد، مي توان با مطالعه ی آثار اين دوره همچون شجره الاتراک و شجره ی تراکمه ی ابوالغازی بهادرخان و ترجمه ی ترکمنی جامع التواريخ رشيدالدّين فضل ال.. به قلم مورّخ ترکمن سالئربابا قولعالی اوغلئ اين تأثير را به عيان ديد.
از اواخر قرن 11 ه.ق/ 17 ميلادی با ظهور شاعر و داستانسرای نامی ترکمن نورمحمد عندليب دوره ی ترکمنی جديد آغاز می گردد و در تداوم آن مختومقلی و ساير ستارگان پرتوافشان آسمان ادب ترکمنی خودنمايی مي کنند.*
………………………………
*بخش مربوط به تاريخچه و تقسيم بندی دوره ها؛ بازخوانی و بازگويی برخی مقالات و نوشته های استاد عنصری است.

در باره ی زبان
زبان فرآيندی است که از گذر زمان و ويژگی ها و الزامات خاصّ آن تأثيرها مي پذيرد. قرن هاست که زبان ترکمنی با پيشينه ای غنی و ساختاری استوار راه بالندگی را مي پيمايد. در هر زبانِ زنده و پويا که دارای پيشينه ای کهن است می توان کلماتی يافت که قدمت کاربرد آن کلمات به هزاران سال برسد. همچنين کلماتی در آن وارد آمده که شايد چند سالی و صباحی نيست که گوش کاربران آن زبان با آنها آشناست.
بنا به اظهار دانشمندان؛ بسياری از واژگان زبان ترکمنی که مفاهيمی چون نام اعضای بدن، اعضای خانواده و خويشاوندان، ضماير و نيز برخی افعال ساده را بر دوش می کشند نه تنها در زبان های متعدّد ترکی بلکه در زبان هايی همچون مغولی، منچوری، تونگوس و مردم بومی مناطقی از آمريکا و ژاپن از قبيل آين ها، ماياها و آزتک ها که از نظر ويژگی های آوايی و گرامر نزديکی چندانی به اين زبان ندارند وجود دارد. اين ها البتّه برای زبان ترکمنی عمری به درازای تاريخ را گواهی مي دهند.

ساختار کلمه
کلمات موجود در زبان ترکمنی را از نظر شکل گيری و پيدايش مي توان به دو قسمت تقسيم کرد:
1)کلمات ترکمنی و2)کلمات وام گرفته شده يادخيل
1-کلمات ترکمنی: بيشتر واژه های موجود در زبان ترکمنی دارای اين مشخّصه اند. با توجّه به مؤلّفه ی التصاقی و پسوندی بودن، زبان ترکمنی مستعد برای واژه سازی و معادل سازی مفاهيم زبانی است و می تواند گستردگی و بالندگی بيشتری يابد.
2-کلمات وام گرفته شده يادخيل: روابط اقتصادی، سياسی و اجتماعی در طول ازمنه با ملل همسايه و نيز تأثير و تأثّر ادبی علّت اساسی پيدايش اين واژه ها بوده است و نه تنها واژه و تکواژ که ترکيبات اضافی و وصفی بسياری نيز به وام گرفته شده است. البتّه اين لغات پس از وام گيری به قواعد ساختاری زبان ترکمنی گردن نهاده و با ترکيب ها و پسوندهای اين زبان سازگار گرديده است. بيشتر اين واژه ها دخيل از زبان های فارسی و عربی بوده و به بالندگی و گستردگی بيش از پيش واژگان زبان ترکمنی سبب گشته است.
کلمات و واژه های دخيل معاصر و مؤخّری که با پيشرفت جوامع بشری و گسترش روابط بين الملل وارد زبان می گردد نيز شامل اين قسمت مي شود. 
کلمات از نظر دستوری نيز به دو گروه بزرگ تقسيم مي شوند:
1-کلماتی که در جمله مي توانند به عنوان عضو خاصِّ گروهِ کلماتِ معنی دار نقش بازی کنند.
در اين گروه؛ شش گروه کلمه را مي توان نام برد که در جمله دارای بار معنايي خاص بوده و به عنوان عضو مستقلّ جمله بکار می رود:
-اسم(آدلار)، -ضمير(چالئشمالار)، -صفت(صئپات لار)، -فعل(ايشليک لر)، -شمار(سان لار)، قيد(حال لار).
ما در ادامه ی بحث، از ميان عناوين فوق به مقوله ی فعل بيشتر خواهيم پرداخت. 
2-کلمات معين(کؤمکچی سؤزلر). اين کلمات در جمله به تنهايی دارای معنی خاص و مستقلّی نيستند و استعداد قرار گرفتن به عنوان گروه کلمه(گروه اسمی و …) در جمله را ندارند. مانند حروف ربط و اضافه، تکواژهای کمکی، اصوات و …
برخی قواعد نوشتاری و دستوری زبان ترکمنی
1 -تفاوت واج(ses) و حرف(harp) :
واج ؛ صداست و آن را مي¬شنويم. حرف؛ نوشتني است و آن را مي¬بينيم.
حرف، نشانه¬ي نوشتاري واج است.
2 -واج¬هاي زبان به دو گروه تقسيم مي¬شوند: 1- مصوت¬ها(چکيم¬لي¬لرçekimliler) 2- صامت¬ها(چکيم¬سيز¬لرçekimsizler). 
3 -مصوت¬هاي زبان ترکمني عبارتند از: a , ä , e , i , y , o , ö , u , ü 
4 -مصوت¬هاي زبان ترکمني به دو گروه تقسيم مي¬شوند: 
1- بم آوا(يوُغئن چکيم¬لي¬لرýogyn çekimliler) : a , y , o , u /نوک زبان به عقب کشيده مي شود.
2- زيرآوا(اينچه چکيم¬لي¬لرinçe çekimliler) : ä , e , i , ö , ü /نوک زبان به دندان های زيرين مي چسبد.
5 – در تلفّظ کلمات اصيل ترکمني، قانون هماهنگی اصوات بايستی مراعات گردد. 
– مطابق اين قانون؛ چنانچه اوّلين مصوتِ کلمه اي، بم آوا باشد؛ مصوت¬هاي بعدي آن کلمه تا انتها بم آوا و اگر اوّلين مصوت کلمه اي زيرآوا باشد؛ مصوت¬هاي بعدي آن کلمه نيز زيرآوا خواهد بود.
6 -تفاوت حرف¬هاي «y »و«i » :
صداي «ايـ » در کلمات ترکمني اگر با مصوت¬هاي بم آوا همراه شود، با حرف«y » نشان داده مي¬شود، يعني خود آن نيز(مانند ساير مصوت های کلمه) بم آوا تلفظ مي¬شود ولي چنانچه؛ در کلمه اي در کنار مصوت¬هاي زيرآوا قرارگيرد، با حرف«i » نشان داده خواهد شد يعني خود آن نيز صدايي زيرآوا خواهد بود.
7 -در نوشتن کلمات مرکّب ترکمني و کلمات دخيل خارجي قانون هماهنگي اصوات مترتّب نيست:
Myratgeldi مئرات گلدي –Gülsoltanگوٌل سوُلطان –Annageldiآنناگلدي –
Gurbangülغوٍربان گوٌل – …
Direktorديرِکتوُر –Radioراديوُ –Telefonتِلِفوُن –Telewizorتِلِويزوُر – …
8 -حروف صامت ترکمني عبارتند از:
b , ç , d , f , g , h , j , ž , k , l , m , n , ň , p , r , s , ş , t , w , ý , z 
(ز، يـ ، و، ت، ش، س، ر، پ، نگ، ن، م، ل، ق، ک، ژ، ج، خ، هـ ، غ، گ، ف، د، چ، ب) 
9 -مزدوج¬هاي آوايي و بي آواي b/p , d/t , g/k , j/ç در نوشتار، داراي قاعده ي خاصّي هستند. (آچئقaçyk-دئمئقdymyk چکيم سيزلرçekimsizler/) : 
-چنانچه به انتهاي کلماتي که حرف پاياني آنها يکي از حروف¬ بي آواي p , t , k , ç است، مصوتي افزوده شوداين حروف به مزدوج آوايي خود، يعني؛ b , d , g , j تبديل مي گردند.
مثال: ädik > ädigi , balyk >balygy , çekiç > çekiji kitap > kitaby , sowut > sowudy ,
استثناء : تنها در کلماتي که تک هجايي بوده و مصوت آنها نيز کوتاه تلفظ مي گردد، صامت هاي بي آواي انتهاي کلمه به مزدوج آوايي خود تبديل نمي گردد.
مثل: çöp>çöpi , at>aty , kök>köki , ýak>ýakypdyr , saç>saçy 
10 -در زبان ترکمني به بخش هاي کلمه bogun گفته مي شود. هر بخش يا «بوُغوٍن» داراي يک مصوت است. 
-به بخشي که داراي مصوت بم آوا(ýogyn çekimli )ست؛ ýogyn bogun و به بخشي که زيرآوا(inçe çekimli)ست؛ inçe bogun مي گويند.
-به هجاهايي که منتهي به مصوتند؛ açyk bogun يعني هجاي باز و به هجاهايي که به حرف صامت منتهي مي شوند؛ ýapyk bogun يعني هجاي بسته مي گويند. 
11 -کلمه از واج هاي متعدد ساخته مي شود و هر کلمه معني و مفهوم خاصّي دارد. 

12 -انواع جمله: 1- جمله ي خبري(Habar sözlemi) 2- جمله ي پرسشي(Sorag sözlemi) 3- جمله ي امری يا خطابي(Ýüzlenme sözlemi).
-در پايان جمله ي خبري که خبري را مي رساند، نقطه(.) گذاشته مي شود.
-در پايان جمله ي پرسشي که در آن سؤالي از شنونده يا خواننده به عمل مي آيد، نشانه ي پرسش(؟) گذاشته مي شود.
-در پايان جمله ي خطابي که مفهوم خطاب، امر، شادي، غم، تعجب و … از آن استنباط مي شود، نشانه ي (!) گذاشته مي شود.
13 -حذفمصوت هاي y , i , u , üاز ساختار کلمات دو هجايي : برای حذف اين مصوت ها از ساختار کلمه بايستی؛ 1-کلمه دوهجايی باشد. 2-هجای اول آن، هجای باز(açyk bogun)باشد./يعني به مصوت ختم شود. 3-آخرين حرف هجای دوم يکي از حروف (ل، ن، ز، س، ر، ش) باشد. 4-مصوت هجاها کوتاه تلفظ شود. 5-مصوّت هجاي دوم از گروه مصوت های تنگ/dar çekimli «u,ü,y,i» باشد. 6-هجای دوم با يکی از صامت های آوايي(صامت هايي که تارهای صوتی حنجره در آنها مرتعش می شود) آغاز شده باشد(البتّه به جز دو صامت آوايي «ز، د»). در چنين صورتی اگربه انتهای آن کلمه پسوندي که با مصوت آغاز مي شود؛ افزوده گرددمصوت هاي i,y , u , ü از ساختار کلمه حذف مي شود. مثال: 
nagyş>nagşy , çebiş>çebşi , sygyr>sygry , egir>egrer , maňyz>maňzy , deňiz>deňziň , tomus>tomsuň , nebis>nebsi , burun>burny , göwün>göwnüm , ogul>ogly , çagyl>çaglyň , …
14 -اسم و شخص: هر شخص پسوندهاي مشخصي دارد. 
جمع(köplügi) مفرد(birligi)
-ymyz, -imiz, -umyz,
-ümiz, -myz, -miz -ym , -im ,
-um , -üm , -m Menlikاول شخص
-yňyz, iňiz, uňyz,
-üňiz, ňyz, ňiz -yň , -iň ,
-uň , -üň , -ň Senlik دوم شخص
-y, -i, -sy, -si -y , -i , -sy , -si Onlukسوم شخص
15 مصوّت های زبان ترکمنی علاوه بر زير و بميِ صدا که در ابتدا ذکر گرديد، ازنظر شکل لب در هنگام تلفّظ نيز به دو گروه 1)لبي يا گِرد و 2)غيرِ لبی تقسيم مي شوند، مصوّت های لبی«o,ö,u,ü » نيز دو به دو(لبیِ باز«o,ö»و لبیِ تنگ«u,ü»)دارای قاعده ی نوشتاری خاصّ هستند. اين قاعده در خصوص نوشتار کلماتی است که هجای آغازين آنها دارای مصوّت گرد يا لبی است. طبق اين قاعده؛ مصوّت های لبیِ باز(o,ö) در هجای دومِ اينگونه کلمات اگرچه شنيده شوند، نوشته نمي شوند و چنانچه در هجای دوم، مصوّتِ «o» شنيده شود؛«a» و اگر «ö» شنيده شود؛ «e» نوشته مي شود. امّا مصوّت های لبی تنگ«u,ü » لازم است که در هجای دوم نوشته شوند. مثال برای هر چهار مورد: 1-غوٍلاق 2-اؤردِک 3-اوُلوٍم4-اوٌزوٌم. 
اسم هاي دو هجايي مختوم به مصوت هاي y , i که مصوت هجاي اول آنها لبي است(مانند: tuty ، süri)، وقتي پسوند سوم شخص(-sy, -si) بدانها افزوده مي شود، مصوت هجاي دوم اين کلمات به(u, ü) تبديل مي گردد. 
مثال: guty> gutusy, süri> sürüsi , guýy > guýusy 
16 -تغييرات اسم هاي مختوم به مصوت در شخص هاي مختلف:
-وقتي به اول شخص و دوم شخص اسم هايي که به مصوت e ختم مي شوند، پسوند مربوط افزوده گردد، مصوت eبه مصوت کشيده ي ä تبديل مي گردد. البته اسم هايي مانند ene, eje, ýeňňe که معناي خويشاوندي دارند از اين قاعده مستثناء هستند.
مثال: penjire > penjiräm, penjiräň, penjirämiz, penjiräňiz
Çüýşe > çüýşäm, çüýşäň, çüýşämiz, çüýşäňiz 
Ene > enem, eneň, enemiz, eneňiz 
17 -حالت های اسم(düşüm) در جمله : 
الف-اسم¬هايي که به صامت ختم مي¬شوند:
1-حالت اصلي اسم(baş düşüm) / پسوندها: – / مثال ها: bag, kelem, ot, gül
2-حالت مالکيت(eýelik düşüm) / پسوندها: -yň, -iň, -uň, -üň / مثال ها: bagyň, kelemiň, otuň, gülüň
3-حالت سويي «به»يي(ýöneliş düşüm) / پسوندها: -a, -e / مثال ها: baga, keleme, ota, güle
4-حالت مفعولي«را»يي(ýeňiş düşüm) / پسوندها: -y, -i / مثال ها: bagy, kelemi, oty, güli
5-حالت زمان-مکان«در»ي(wagt-orun düşüm) / پسوندها: -da, -de / مثال ها:bagda, kelemde, otda, gülde
6-حالت «از»ي(çykyş düşüm) / پسوندها: -dan, -den / مثال ها: bagdan, kelemden, otdan, gülden
ب-اسم¬هايي که به مصوت ختم مي¬شوند:
1-حالت اصلي اسم(baş düşüm) / پسوندها: – / مثال ها: mata, penjire, gapy, geçi, atasy, jigisi
2-حالت مالکيت(eýelik düşüm) / پسوندها: -nyň, -niň / مثال ها: matanyň, penjiräniň, gapynyň, geçiniň, atasynyň, jigisiniň
3-حالت «به»يي(ýöneliş düşüm) / پسوندها: -a, -e(ä), -na, -ne / مثال ها: mata, penjirä, gapa, geçä, atasyna, jigisine
4-حالت مفعولي«را»يي(ýeňiş düşüm) / پسوندها: -ny, -ni / مثال ها: matany, penjiräni, gapyny, geçini, atasyny, jigisini
5-حالت زمان-مکان«در»ي(wagt-orun düşüm) / پسوندها: -da, -de, -nda, -nde / مثال ها:matada, penjirede, gapyda, geçide, atasynda, jigisinde 
6-حالت «از»ي(çykyş düşüm) / پسوندها: -dan, -den, -ndan, -nden / مثال ها: matadan, penjireden, gapydan, geçiden, atasyndan, jigisinden

18 ساخت يا وجوه فعل از نظر معنا: / işlik derejeleri
در زبان ترکمنی هر فعل مي تواند از نظر معنا دارای پنج نوع ساخت يا وجه باشد.
1-دوٌيپ درجه(ساخت اصلی): 
در اين فعل، حرکت و کار از طرف صاحب خبر(نهاد) صورت گرفته است. مثال:
«توٍر+ دئ ، ايييپ-ايچ+دي ، اوُقا+دئ ، ايشله+دي ، يرينه يتير+دي ، …»
2-شأريک ليک درجه(مشارکتی):
در اين ساخت، کار و حرکت با مشارکت چند شخص به انجام رسيده و پسوندهاي «-ئش/ -يش / -وٍش / -وٌش / -ش» به دنبال فعل اصلی افزوده شده است. مثال:
ير سوٌر+وٌش ، اکين اک+يش ، دؤکوٌن له+ش ، تاپ+ئش، اوُر+وٍش ، …
همچنين فعل هايی که از اسم ساخته شده اند و در ساختار آنها پسوند (لاش/ لِش) وجود دارد و جزء «ش»یِ پسوند به فعل معنی خاص می دهد. مثل: وادا+لاش، کؤمک+لِش، … 
3-يوٌک لِتمه درِجه(تحميلي):
در اين ساخت انجام کار و حرکت بنا به خواست و فرمان صاحب خبر از سوی کسِ ديگری سر زده(در گذشته/حال/آينده) و با افزودن پسوندهای «-ت، -ز، -دئر/ -دير، -ئر/ -ير» به دنبال فعل ساخته می شود. مثال:
اوُقا+ت ، ايشله+ت ، ياز+دئر، بيل+دير ، توٍر+وٍز ، يات+ئر ، اوُتوٍر+ت ، …
4-اؤزلوٌک دِرِجه(شخصی):
کار و حرکت از سوی صاحب خبر و برای خودِ وِی به انجام مي رسد و با افزودن پسوندهای «-ئن / -ين / -ن ، -ئل / -يل / -ل» به دنبال فعل(اکثراً در فعل های گذرای به مفعول) ساخته مي شود. مثال:
گِي+ين ، دارا+ن ، اوُرا+ن ، ناحار اِد+ين ، دوٌشِک ياز+ئن ، …
همچنين فعل هايی که از اسم ساخته شده اند و در ساختار آنها پسوند (لان/ لِن) به کار رفته است و جزء «ن» معنی مورد نظر را می سازد. مثال: آلادا+لان، خئيال+لان، آت+لان، قوٍوات+لان، هؤوِس+لن، …
5-غايدئم درجه(حالت/وجه انعکاسي): کار و حرکت از سوی شخص ديگری به انجام مي رسد(مجهول) و اثر آن به صاحب خبر برمي گردد.
با افزودن پسوندهای«-ئل/ -يل/ -ل» و بعضاً پسوندهای«-ئن/ -ين/ -ن» به دنبال فعل های گذرا و ناگذر(متعدّی و لازم) ساخته می شود. مثال:
سوٌر+وٌل ، تکيزله+ن ، سوٍوار+ئل ، اِک+يل ، آل+ئن ، باشلا+ن ، يئغنال ، شَهِره گيد+يل ، توُيا بار+ئل، گزه لنجه چئق+ئل ، غوُل چک+يل ، اؤچ+وٌل ، ياق+ئل ، …
*به دنبال يک فعل مي توان چند پسوند درجه ساز را با هم افزود، ليکن در اين صورت آخرين پسوند تعيين کننده ي معنا و حالت خواهد بود. مثال:
گِي+ين+دير+يل(گِيينديريلديم) ، اؤرت+وٌن+دير+يل(اؤرتوٌنديريلدی) ، …

برای دریافت آموزش درست نوشتار زبان و خط ترکمن روی شکل زیر کلیک کنید.

درست ترکمنی - مقدّمه ای بر ساختار زبان ترکمنی و آشنايي با برخی قواعد نوشتاری و دستوری آن

*منبع:

سایت جمعيت مختومقلی کلاله

مارقوش / دايرة المعارف ترکمن صحرا
www.margush.ir
telfax: 0172-2221228
tel: 0172-2291449
mob:+98 9392291449

استفاده از مطالب سايت با قيد منبع مانعي ندارد.

 

 

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

*

code

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.

همچنین ببینید
بستن
دکمه بازگشت به بالا